Lalibela
Znana wcześniej jako Roha, nazwę swą otrzymała po władcy. Samo słowo, które w tłumaczeniu oznacza pszczoły, stanowi symbol uznania suwerenności króla, a mieszkańcy tego regionu wziąż opowiadają legendy tłumaczące, dlaczego tak jest.
Lalibela
urodził się w Rosze w drugiej połowie XII wieku, będąc najmłodszym synem
z królewskiej linii dynastii Zagwe, władającej wówczas znaczną częścią
północnej Etiopii. Pomimo, iż posiadał kilku starszych braci, już od dzieciństwa
predestynowany był do wielkości. Wkrótce po narodzinach króla jego matka
zauważyła wokół kołyski rój pszczół i przypomniała sobie dawne wierzenia,
wedle których świat zwierząt mógł stanowić podstawę przepowiadania ważnych
wydarzeń w przyszłości. Zawołała więc: "pszczoły wiedzą, że to dziecko
zostanie królem!". Nastał jednak czas prób i wstrząsów. Rządzący
władca obawiał się o swój tron i usiłował zgładzić Lalibelę; prześladowania
trwały przez kilka lat, a ich kulminacją było wypicie przez Lalibelę zatrutego
napoju, co wprowadziło go w stan śmiertelnej śpiączki. Podczas trzydniowego
odrętwienia aniołowie przenosili Lalibelę kolejno przez pierwsze, drugie
i trzecie niebo, w którym Bóg powiedział mu, by się nie martwił, lecz
by powrócił do Rohy i zbudował kościoły, jakich świat jeszcze nie widział.
Bóg podpowiedział także Lalibeli, jak zaprojektować kościoły, gdzie je
zbudować i jak je ozdobić.
Po koronacji król zebrał murarzy, cieśli, narzędzia, ustalił opłaty dla
rzemieślników i zakupił ziemię, niezbędną do podjęcia budowy. Mówi się,
że kościoły wzniesiono bardzo szybko, ponieważ nocą pracowały zamiast
ludzi anioły.
Wszystkie kościoły w Lalibeli wyglądają, jakby zostały skonstruowane w
sposób nadnaturalny , czy mowa o ich rozmiarach, wykończeniu, czy też
o planach budowy. Ich prawdziwa natura jest starannie zakryta, podobnie
jak średniowieczne tajemnice. Niektóre z nich skryte są niemal całkowicie
w głębokich rowach, inne zaś są poszerzonymi i rozbudowanymi jaskiniami.
Łączy je wszystkie system złożonych i zadziwiających tuneli i wąskich
pasaży z wykutymi w ścianach kryptami, grotami i galeriami - chłodny,
otulony mchami i porostami podziemny świat, mroczny i wilgotny, niemy
z wyjątkiem odległego odgłosu mnisich stóp, zmierzających, jak od wieków,
na kolejne nabożeństwo.
4
z kościołów są całkowicie odkute od otaczających skał, z którymi łączą
się jedynie u podstawy. Kościoły te to: Bet Medhane Alem, "Dom Zbawiciela
Świata", Bet Genete Mariam, "Dom Marii", Bet Emanuel, "Dom
Emanuela" oraz Bete Giorgis, "Dom Św. Jerzego".
Różnią się one indywidualnymi rozmiarami oraz rozplanowaniem przestrzennym;
wszystkie z nich wyrzeźbione są w taki posób, że przypominają normalne
budynki i oddzielone są od otaczającej skały głębokimi rowami.
Bet Medhane Alem jest najbardziej niezwykły. Ma 33 metry długości, 23 metry szerokości i 11 metrów wysokości i jest największy ze wszystkich. Otoczony jest kolumnadą, podpierającą puste przestrzenie nisko zawieszonego dachu o krawędziach siodłowych. Wnętrza są równie imponujące: pięć naw o sklepieniu panelowym oraz osiem wykuszy, oddzielonych istnym lasem 28 masywnych kolumn, wypolerowanych przez stulecia wiatrem wiejącym przez szczeliny odciążające, znajdujące się wysoko w ścianie.
Pobliski kościół Bete Mariam jest mniejszy i nie posiada tak klasycznego stylu, jak Medhane Alem, lecz w jakiś zaskakujący sposób sprawia także bardziej przyjemne wrażenie. Uważa się, że głęboki, kwadratowy basen na dziedzińcu posiada cudowne właściwości. W pewnych porach roku - a szczególnie na Święta Bożego Narodzenia - kobiety, które nie mogą urodzić dziecka zanurzają się całe w jego pokrytych dywanem z alg wodach.
Poświęcony Marii, Matce Chrystusowej, kościół ma 15 metrów długości, 11 metrów szerokości i 10 metrów wysokości.
Do znajdującego sie nieco dalej kościoła Bet Emanuel wiedzie wewnętrzny tunel, wychodzący na głęboki i wąski dziedziniec. Zewnętrzna fasada budowli, którą tak zachwycają się historycy sztuki, jest niezwykle złożona. Ściany wykute są w na przemian wklęsłe i wypukłe warstwy, naśladujące drewno, do których doklejone są cementem kamienne warstwy, reprezentujące tradycyjną architekturę etiopską. W środku mieści się 5 wykuszy, a podwójny rząd kamiennych łączników oddziela nawę główną od naw bocznych.
Wyższe
partie ścian w nawach posiadają piękne fryzy, a nad nimi znajdują się
okna, wychodzące na sanktuarium i strychy ponad nawami.
Bet Giorgis, ostatni rzeczywiście monolityczny kościół w Lalibeli, stoi
w znacznej odległości od pozostałych w majestatycznym oddaleniu. Wznosząc
się na wysokość ponad 12 metrów w środku głębokiego, przypominającego
niemal studnię wąwozu, na zewnątrz i wewnątrz przypomina zarysem bryły
Grecki Krzyż. Nad sanktuarium znajduje się nie podpierana niczym kopuła,
dekorowana reliefem croix patte, a w całej budowli jakość wykończenia
jest doskonała. Wedle legendy sam Święty Jerzy - konno i w pełnej zbroi
- nadzorował wykuwanie tego niezwykłego kościoła. Miejscowi mnisi wciąż
pokazują z dumą odciski kopyt na dziedzińcu.
W Lalibeli znajduje się jeszcze 7 innych wykutych w skale budowli, w różnym stopniu odkutych od otaczającego je wulkanicznego tufu. Dla przykładu Bet Abba Libanos odzielony jest od skały w połowie. Wszystkie cztery ściany wolne są od skały, ale dach łączy się ze znajdującym się powyżej klifem. Dla odmiany Bet Golgota, "Dom Golgoty", oraz Bet K'ydus Michael mieszczą się pod powierzchnią ziemi.
Pozostałe kościoły to Bet Danagel, "Dom Dziewic"; Bet Selassie, "Dom Trójcy"; Bet K'ydus Merkurios, "Dom Św. Merkuriusza"; oraz Bet K'ydus Gabriel-Rufael, "Dom Gabriela i Św. Rafaela". Ponadto kilka innych wykutych w skale struktur nie jest kościołami. Wśród nich znajduje się Grób Adama, olbrzymi, prostokątny blok kamienia, wykuty od wewnątrz, stojący w głębokim rowie przed zachodnią ścianą kościoła Bet Golgota.
Monolity z Lalibeli reprezentują największy rozkwit starożytnej sztuki - której inne przykłady rozsiane są po całej wyżynnej części Etiopii. Umiejętności i wiedza ówczesnych architektów przekraczały to, co wiemy dzisiaj.
